Kilti é mès-é-labitid

Kilti a polpilasyon a LAGWADLOUP fèt asi fondas a plizyé kilti : ta Léwôp, ta Lafrik ,ta Lend,ta Karayib, yo tout mélanjè. Kifé sé on kilti ki soti anlè plizyé chouk .Nou pa ka wouvè pon plédwari anlè chouk a kilti a LAGWADLOUP,mé plito ka wouvè on zyé asi tout figi a vi an GWADLOUP ki ka ba péyi la on istil ki ta-y.

tradisyon

Sa pé parèt onjan dwôl, mé adan péyi GWADLOUP sé rèlijyon ka maké tout lanné la.Chak fèt rèlijyé ni on manjé ka korésponn épi-y.I pas fèt sé on moman ka samblé zanmi é fanmi.

Latousen:Sé on lè ka kontè onpil adan vi krétyen la,pipils adan lilèt GWADLOUP é adan lavi a toulèjou.Kifè simityé ni on gran plas adan vi a Gwadloupéyen .pannan latousen sa ki vivan kay poté lonnè é rèspé ba mô a-yo,èpi bouji ka liminé sé tonm-la.Sé an tan lasa, tout fanmi lavi gayé, ka woutouvé yo ansanm- ansanm.

Nwel:Sé on moman ka konté onlo adan viv a moun GWADLOUP. Sé Ewopéyen ki fè fèt-lasa rantré an peyi-la alè i maré adan mès-é-labitid la. Tan lasa sé tan pou Gwadloupéyen mèt dèwô valè a kuizin a-y. Tout biten ka fèt alantou a kochon la yo ka kyouyé la ,bouden kréyol,jambon a nwèl,pwadiboi,vyan kochon wousi, soup a zonnyon(avan ay adan mès minui).I ka kontinyé simé "bon nouvèl la" èvè chanté yo ka kriyé"kantik a nwèl".Lè ni chanté nwèl yo ka sèvi chwôb(sé on bwason èpi wonm yo lèsé po a zoranj trampé adan),ponch-koko, lani vèw, lani wôs.A présa sé joudlan é Gwadloupéyen ka pran on ben démaré lè 31 désanm a minui,pou rantré pwôp adan lanné nèf la é konsa lanné lasa kè pliméyè ki lôt la ki pasé la.

Kannaval:Sé on moman ka konté onlo osi an GWADLOUP .I ka pèwmèt moun dèfoulè yo avan karenm a relijyon Krétyen. Gwadloupéyen ka rèspèté karenm la onlo.Dépi prèmyé Janvyé,group a kannaval ka déboulé an lari a chak komin a sé lilèt GWADLOUPla,lè dimanch ,anlè mizik a tambou(ti tambou maché,tambou an plastik ect...).Sé sé 4 dènyé jou a kannaval la ki ni plis biten adan:dimanch gra (vidé an pijama);lindi gra (vidé lannuit);mawdi gra(gran dèfilé-parad);mèwkredi-désann(vidé):tout popilasyon la an nwè é blan dé koulè ka rèprézanté vaval"wa a kannaval".Apré défilé la yo ka brilé vaval ki ké résisité pou mi -karenm(défilé an wouj é nwè).Pannan kannaval sé bengné moun ka manjé.

Tan karenm:Sé on tan moun ka fè jènn é moun ka priyédyé:apré anmizé sé sakrifis.pannan 40 jòu,moun ka pryé dyé.Manjé alé vandrèdi karenm sé mèg.Bout a karenm la sé simenn sen é lapasyon. Manjé a vandrèdi sen sé marinad a manlanga é jiwomon.

Pak:Apré moun jenné yo kontan pas jèzikri résisité.Onlo moun kay si plaj anfanmi (Bwajolan,Souflè...),dimanch Pak é lindi Pak.Manjé a Pak sé krab ki an kolonmbo,ki an matété èvè diri,ki an kalalou.Kalalou la sé on soup épi fèy a madè é fèy a sigin,avè krab ,vyann salé.Yo ka manjé kalalou la èvè diri é chiktay a mori.Tousa èvè on ti ponch(bwè mé pa néyé kè a-w !)

Prèmyé Kominyon:Prèmyé Kominyon tini tradisyon a-y osi.Jou-lasa,yo ka risivwè fanmi é zanmi ,apré lanmès la.Yo ka sèvi moun gato é chodo.

Véyé a moun-mô:Mé an GWADLOUP tini osi on tradisyon a véyé a moun-mô.Tout fanmi, tout zanmi, tout vwazinaj samblé.Yo ka chanté boulagèl( moun ka jwè on mizik a gwoka mé san tambou,yenki épi bouch a yo).Yo ka rakonté kont pannan on bon moman,swa asi défen-la swa kont tradisyonèl èvè kompé lapen é zamba.

Mé tradisyon an nou pa anki rélijyé.Nou tini tradisyon a mizik, tradisyon a lenj, a dansé.

Awawak èvè Karayib,prèmyé pèp ki viv an GWADLOUP,té ja ka fè mizik,té ja ka dansé é chanté.

Léwôp osi lésé mak a-y asi mizik GWADLOUP.

Zansèt Afriken an-nou ka mété mizik a-yo é dansé a-yo annaks èvè lanvironnaj a-yo.

Zendyen ka poté tradisyon a Lend péyi a-yo;tradisyon rèlijyé, tradisyon ki pa rèlijyé.

Fô pa nou mété akoté ayen adan sa ki ka fè mizik GWADLOUP.

Si pi enpôwtan-la ki sé Gwoka la rivé kembé èvè (Toumblak, Kalagya,Menndé,Graj,Pajanbel oulen Gwajanbel,Léwoz,Woulé),dansé a bal(vals mawch,tango...ki sé sa lôksidan pôté)té adan tout bal.Mélanj a sé kilti la ka bay osi: bigin, mazouka kréyôl...

Sé èsklav la pran dansé a mèt a-yo: kadriokomandman ka montré sa.

Wôb matadô la adan patrimwan an nou: wôb gol, wôb di chanm,wôb a kô,wôb ti-do, wôb a kolrèt.

Sé wôb lasa yo pé an twèl a bann, an twèl a flè, an twèl a pwa.

On madanm lè i an wôb a sérémoni, i ka pôté panti ,chimiz,jipon an dantèl oulen an bwodri anglèz,on jipon anba jipon an dantèl la;on wôb an saten koton ou ben an saten bwoché èvè on foula an saten.Asi tèt a-y tini on tèt madras maré légant-légant.I ka mété,alantou a kou a-y, an bwa a-y,an zôrèy a-y,onlo bèl bijou annô(kolyé chou,chenn fôwsa,kolyé grendô,sotwa,grèna,koray...kamé,tranblan,tété-nègrès,ni dabèy)