SAMPLING & SYNTHESIZING
voor muziekpedagogen
P. Timmermans
Sampling en synthesizing zijn in de muziekwereld twee actieterreinen die tegenwoordig in elkaars verlengde liggen en elkaar vooruithelpen. De kunst van het samplen gaat al een poosje veel verder dan de opname van geluid zonder meer. De omgang met klanksynthese op een synthesizer is vandaag niet meer beperkt tot het spelen met een of meerdere oscillators, met filters en envelopes. Men kan sampling en synthesizing nog wel onderscheiden van elkaar maar in realiteit zijn ze niet te scheiden.
Eerst bepalen we
waarmee de kwaliteit van
een klank te maken heeft:
PLAATS VAN SAMPLING EN SYNTHESIZING IN
DE OMGANG MET KLANK EN
MUZIEK
|
SOCIO-CULTURELE CONTEXT
|
||
|
Klankbron (klankopwekking)
-elektro-akoestisch
(analoog) -analoge
apparatuur -elektronische
instrumenten en andere digitale
apparatuur (synths / samplers /HD)
|
Klankbewerking: analoge,
digitale of hybride
klankmodulatie
|
Weergave van het opgenomen
en/of bewerkte geluid
(sample) - analoog (luidspreker of hoofdtelefoon) - digitaal (sample intern in
sampler, ROM-player of synthesizer) |
|
Klankinput via -manipulatie: toetsenbord, klavier, joystick, drumpad,
breathcontroller, enz. -machinaal of
softwarematig: frequentiemodulator (bv.
LFO)
|
VIA - analoge filterbank/mengpaneel -
digitale apparatuur /mengpaneel - effectenbank (plugins) binnen sampling - en synthesizingsoftware -
sampleloops -
morphing -
multisampling
|
Klank bewaren * analoog op band (cassette, tape) * digitaal op band (DAT, DV-tape, videocassette) * digitaal via
RAM geheugen van sampler /
synthesizer met ingebouwde sampler, op diskette, MD, DAT, SD, USB-stick of op HD, iPOD met HD, CD of DVD |
SOCIO-CULTURELE CONTEXT
SAMPLING [1]
Omgaan met samples is in. [2]
Het zelf op jacht gaan naar omgevingsgeluiden kan ingegeven zijn door de esthetische passie om geluiden te smaken, te selecteren, bij te houden en te klassificeren net zoals een verwoed postzegelverzamelaar erop uit is om bijzondere postzegels te bemachtigen en te ordenen volgens zelfgekozen criteria.
Achter het opnemen van geluiden kan ook een maatschappijkritische motief schuilgaan (vooral in het perspectief van het aanklagen van geluidsvervuiling en geluidsoverlast) of het kan een ecologische dimensie krijgen waarbij de mens het geluidslandschap onder de loep neemt ter verbetering van zijn leefomgeving en levenskwaliteit. We denken hier aan de pionier Canadese muziekpedagoog Murray SCHAFER.
Wie soundwalks [3] doet, legt de nadruk op geluid (muzikale receptie), geluidsbeleving (affectief en spirituele aspect) en op de cognitieve bewustwording van de hedendaagse geluidsomgeving in het eigen bestaan. Hier ligt de nadruk niet op het technisch beluisteren en analyseren van geluiden (samples) maar het holistisch benaderen ervan staat centraal.
Wie met concrete geluiden muziekstukken fabriceert (wie
samplet) is eigenlijk een componist
die niet met noten maar met geluidjes muziek in een bepaalde volgorde plaatst
en bewaart. Aan de basis ligt de musique concrte (cfr. Pierre
Schaeffer) die als genre inmiddels al ouder is dan zestig jaar! Men nam via
taperecording exempels op van geluiden (= samples of sampleloops), verknipte en
plakte deze op een selectieve componeerwijze in een andere volgorde tot een
nieuw geluidscompositie of plaatste dit
op een geluidsspoor samen met bv. akoestische orkestopnamen of
elektronisch- acousmatische muziek. (Voorbeelden:
Franois Bayle (F) of de Belgische Annette Vande Gorne.)
Samplen is te vergelijken met het nemen van een fotootje of filmsnap van slechts enkele seconden (minuten) durend geluid of hele kleine stukjes muziek geproduceerd door een instrument, overgenomen uit een CD of geregistreerd met je microfoon.
Een sample wordt vastgelegd op een harde schijf of op bv. een usb-stick of via een hardwarematige sampler, en wordt op computer met aangepaste software (bv. Audacity) afgewerkt. De bewerking en finishing touch gebeurt hardwarematig met een audiomixer, een effectprocessor of met een synthesizer die een sample RAM - geheugen bezit of met een gecombineerde apparatuur waarin sampling en synthesizing mogelijk is. (bv. Roland Fantom Xa)
En sample op zich gewoon oproepen (afspelen) verveelt snel als er verder niets mee gebeurt. Een sample is pas een bruikbaar muzikaal ingredint in een song of in een groove [4] indien je dit statisch stukje geluidsbeeld dynamisch(er) maakt. Zelfs met een sampleROMplayer kan men samples beter presenteren, vervreemden en zelfs superrealistisch maken als daarin tenminste een vorm van modulatie aanwezig is: bv. het tijdsverloop van de sample of het ruimtelijk effect benvloeden, toevoegen of oppoetsen, sample loopen, de klankkleur filteren, morphing (overgaan van de ene sample naar de andere sample enz. ). Moderne synthesizers zonder een typische samplingfunctie zitten vol met geluidsbanken: elektronische sounds (soundpatches op basis van samplewaveforms) en akoestische samples.
Tot voor kort was sampling het terrein van de digitale muzikantenwereld: spelers en gebruikers van keyboards en soundmodules [5]. Sinds een tiental jaren zijn samples ook creatief materiaal voor diskjockeys (DJ) en computerfreaks die met bijv. uitspraken van Bush, Bin Laden of met citaten bv. uit de Koran een compleet nieuw stuk muziek op computer creren.
Vroeger was het bezwaar tegen samples de magere kwaliteit van de opgenomen geluiden. Daar ligt de samplemaker van vandaag helemaal niet meer wakker van. De pioneerstijd (8-bit sampling met de microfoon uitgevoerd via de eerste betaalbare sampler MIRAGE van Ensoniq ) ligt inmiddels ver achter ons [6].
Deze ontwikkelingen zijn muziekpedagogisch en -
didactisch niet alleen een noodzakelijke uitdaging maar ook een zegen in de
democratisering van educatief musiceren in klasverband.[7]
Hoe gaat men tegenwoordig om met sampling?
Samples kunnen niet meer alleen rechtstreeks met de microfoon opgenomen worden om ze dan in een nieuwe muzikale context te integreren.
De meeste samples worden met behulp van een sampler (hardware of software) gemaakt op basis van reeds opgenomen geluid (platen, CDs) om ze dan onmiddellijk te bewerken. De algoritmen (procds) om geluid technisch aan te pakken en te bewerken zijn actueel legio mede door de hoge vlucht die softwarematige pakketten i.c. de plugins genomen hebben (zie verder).
Tot in de jaren zeventig was het in de audio-wereld normaal om met de schaar de geluidsband (opgenomen met een spoelenbandopnemer) letterlijk in stukjes te knippen om ze dan met (speciale) kleefband in een welbepaalde volgorde aan elkaar te plakken.[8]
Men maakt loops, men filtert de sample, men laat er geluidseffecten op los (compressor, flanger, ...). Men bewerkt de sample en als het technisch mogelijk is, voert men dan een re-sampling uit.
INPUT=>
A/D CONVERTER => digitaal ver/bewerken => D/A
converter => OUTPUT
Met de sampler wordt meestal slechts n maat van bestaande muziek digitaal gevangen. Zo zijn talrijke hiphopnummers[9] ontstaan door te ontlenen. Dan maakt men een lus (= loop) van die sample zodat er met een beetje geluk een ritmetrack ontstaat waarop men bv. begint te rappen.
De strakheid (primitieve kunstmatigheid) van het drumcomputergeluid uit de jaren zeventig-tachtig is lekker maar wordt door de sample van het drumgeluid verrijkt.[10]
Verder doen muziekstudios en productiehuizen beroep op samples die professioneel met de grootste zorg zijn uitgegeven in collecties van samplebanks om daarmee geluidsproducties aan te maken, samples bij te werken of te integreren in wervelend multimediaproducten.
BIT
sampling
8
bit sampling: 256 stappen, 16 bit: 65536 stappen, 24 bit: 16777216 stappen!
SAMPLERATE
44,1
kHz= 44100 keer per seconde geluid
volgen en veranderingen registreren. (CD-kwaliteit)
48
kHz = 48000 keer per seconde (bv. DAT)
96
kHz = 96000 keer per sec. high-definition audio (bv. DVD audio)
Telefoonstem:
8 kHz = 8000 keer per seconde
Opnametechnisch
[11] levert 24/96 (bit/samplerate) 250 keer
betere audioresolutie dan 16/44,1 maar vergt (uitgedrukt in megabyte of
gigabyte) 6 keer meer hardeschijfruimte.
Sommigen
horen het verschil tussen 24/96 en 16/44,1 in werkelijkheid niet!! (Idem voor
WAV-versus MP3-resolutie.) Deze
waarden overstijgen in elk geval op overtuigende wijze de 12 000 Hz
plafondbegrenzing van een cassetterecorder. Zelfs de 72 dB signaal-ruis verhouding van een
professionele spoelenbandopnemer (bv. Revox bij 38 cm/s) is minder dan digitale
recording.
De
NYQUIST theorie zegt dat de
samplingfrequentie meer dan het dubbel van de op te nemen frequentie moet zijn om geen terugplooiing of
vervorming (aliasing genaamd) te krijgen.
Vandaar
is de CD-bemonsteringsfrequentie
(samplerate) 44,1 kHz : bij 48 kHZ worden frequenties tot 22 kHz
opgenomen [12], wat dus
nog iets beter is. De DVD-samplerate
96 kHz waarborgt een nog zuiverder opname en weergave.
Andere
effecten van sampleonzuiverheid treden op bij het indrukken van meerdere
samples tegelijk op een keyboard. Vandaar dat men blijft uitkijken naar de
nieuwste technologien.
De nieuwste (veelbelovende) techniek is de 1 bit sampling
(direct streaming digital) op basis van de 1-bit delta-sigma
analog-to-digital
(A/D) converter aanwezig in de superaudioCD-apparaten (SACD) van Philips en Sony met een dynamisch bereik
(range) van 120 dB
(20 Hz to 20 kHz) met zeer hoge
sampling rates tussen 2.8 MHz en 5.6 MHz waardoor de quantisatie ruis veel minder aanwezig is ( high-pass filter).
De low-pass filter controleert de zuiverheid van de audiodata zelf.
Het geluid van een stalen snarendrum (SNARE) [13] krijgt meer corpus door er een andere sample (bv. deze van een houten snarendrum) over te leggen (= merging). Om akoestische instrumenten (bv. een vioolklank) op een synthesizer of sampler een zekere waarde van echtheid te geven, wordt vaak met succes (!) een elektronische variant (jawel) toegevoegd aan de akoestische sample. In de val gelokt zweert de geoefende luisteraar dat het akoestisch geluid erg realistisch en transparant klinkt.
Daarmee benadrukken we niet alleen hoe sterk het digitaal
musiceren refereert aan het zgn. onevenaarbaar akoestisch beeld (de echte muziek) maar zeker naar het feit dat synthesizing
sampling heel hard nodig heeft.
In het geval dat de klank van een vleugelpiano gesampled wordt, gaat men van een dure Steinway of ander topmodel veel meer samples nemen dan er toetsen (dus 88 noten) zijn: nl. men neemt en integreert uiteenlopende aanslagen per toets en nuanceverschillen in timbre en klankverloop (het gevarieerd naklinken) op en zelfs het te onderscheiden bijgeluid van de vinger die de toets raakt in het afspelen van de sample wordt niet verwaarloosd [14].
Pianotech (www.pianotech.com) opteert voor een heel andere aanpak van
de akoestische pianosamples op een keyboard.
Een sampleplayer (Read Only Memory: gesloten geheugen van samples) heeft geen AD/DA convertors [15] wat de prijs van de sampler geweldig drukt.
De samples van bv. een akoestische drumset worden getriggerd [16].
Sample-CDs bevatten reeksen samples (bv. van een Franse hoorn of gamelanorkest). Vaak circuleren deze speciale CDs in de filmmuziekindustrie: ze dragen een stevig prijskaartje. CDs met kwaliteitsklanken (drumsamples voorop) zijn gegeerd door muzikanten en meer dan ooit door DJs bij hun presentaties van club-muziek of dance-muziek. De professionele muzikant zal eerder het samplen voor eigen rekening nemen: hij maakt zijn samples zelf om geen last te hebben van copyrights en vooral om een eigen geluid door te drukken.
De loops bij het DJ-werk dragen een eigen stempel. Een concreet voorbeeld. Een break is vaak niet meer dan n maat met een lopend ritme van de drummer die een ritmische afwisseling brengt bij wijze van break. Daar wordt een loop van gemaakt door de DJ. Breakbeat is het funkritme dat uitgevonden is door de New Yorker DJ Cool Herc in de jaren zeventig. Het ritme ontstaat door met behulp van een mengpaneel ritmische stukjes (breaks) uit twee identieke platen aan elkaar te mixen.
New beat is ontstaan toen enkele Vlaamse DJs house- en discoplaten niet op de
standaard 45- toeren maar op 33- toeren (per minuut) afspeelden op
hun platendraaiers waardoor de bassen dieper en trager klonken.
Waarom kreeg het loopen (het maken van samplelussen)
zoveel aandacht?
- De manier waarop men met de klankbron (oscillator) in een synthesizer omgaat en dus hoe men een syntheseklank opwekt (zie synthesizing), is het referentiekader waaraan men het afspelen van korte samples afrekent. Zo is een syntheseklank in essentie n eenvoudig of complexer golfpatroon (bv. zaagtand) dat in een lus geplaatst wordt om de sound te kunnen aanhouden, zolang als men wil.
- Aanvankelijk was het samplergeheugen in realiteit begrensd, kwestie van peperdure seconden (beperkt RAM geheugen). Als men verschillende samples beschikbaar wilde hebben en houden tijdens het sample-musiceren, moest men zeer zuinig en intelligent omspringen met het samplegeheugen. Daarom werd in praktijk een tussenoplossing bedacht: hoe kan ik de korte sample langer maken? [17]
- Derde element is dat loops heel interessant zijn om drumpatronen – ht ingredint in muziek van vandaag - aan te maken en te variren. De groove sampling machines worden steeds gebruiksvriendelijker en laten toe om loops te herschikken. Door stukken van je beats door het effectgedeelte van de groove sampler te sturen, kan je een totaal ander karakter aan je groove geven.
- Vierde element gaat over het feit dat - vertrekkend van een diskette of een USB-stick - het inladen van samples in de sampler te omslachtig is, te lang duurt en vooral dat de omrekentijd van de samplemachine om de beoogde vervreemding of verandering van de sample digitaal om te zetten, ontzettend veel tijd in beslag neemt (of nam), zeker als je meerdere keren iets uitprobeert. Daarom dat men eerder korte samples ging loopen.
- Een vijfde element was wellicht ook het feit dat langere samples of songs meteen een inbreuk op het eigendomsrecht van de sample-eigenaar betekende, met financile risicos. Samplen is dikwijls jatten. Als je samples gebruikt van een geregistreerde persoon of organisatie zit je ongewild verwikkeld in een juridisch getouwtrek: is dit van de andere (artiest) of is dat van mij? Wanneer herken je de origine van de sample niet meer? [18] Wie muziek uitgeeft op basis van samplecollage zit dus wel met een probleem.
Enkele technische aspecten van sampling
Let op voor hoorbare en storende KLIKS in loops. (De plaats waar de lus gemaakt wordt is bepalend)
CHOP = een sample snel, eenvoudig en automatisch opsplitsen in deeltjes die je dan op een andere manier kan samenvoegen.
TIMESTRETCH = inkorten of uitrekken van een sample in de tijd (vooral nuttig bij synchronisatie met andere tracks of met beeld).
AMP = geluidspieken in de sample veranderen
NORMALIZE = het hoogste uitsturingspunt in het muziekfragment automatisch (laten) zoeken. (Bij stille passage wordt de muziek luider; is er geen hogere uitsturing mogelijk, dan behoudt de hele sample dezelfde dynamiek).
EMPHASIS = optrekken van de toon (van het sampleniveau) . Zo maak je de sample nadrukkelijker.
TRUNCATE = begin en einde van de sample bepalen en de sample op zijn best eruit lichten. Zo maakt men de samples bruikbaarder (bv. geen verloren aanloop of rumoer aan het einde van de sample).
Multisampling
Voor
welk fenomeen is multisampling de
oplossing? Bekijk de glazen
en de toetsen.
Creatief multisamplen
Niet de elektronische muzikant maar de DJ heeft eigenlijk de sampler populair gemaakt.
De diskjockey was tot in de jaren tachtig een afspeler van popmuziekplaten met twee pick-ups aangesloten op n mengpaneel in een danstent of discotheek.
Ondertussen is door de opkomst van house muziek de DJ-job gevolueerd van het spelen en wisselen van plaatjes naar het aan elkaar mixen van platen en remixen van andermans platen. Vreemd genoeg is de vinylplaat terug in opmars als exclusief middel voor de DJ om muziek te maken.
Een mooie beginnerscursus voor DJ is te vinden op internet. [19] A DJ is a musician who is using music to make music. The turntables, mixer and records make up one of the most versatile and complex instrument imaginable.
In de jaren negentig ontpoppen de DJs zich als muziekpresentatoren die het experiment niet schuwden. Inspelend op het livepubliek verwerven enkele DJs wereldwijd de status van megastar die de hitlijsten binnendringt met eigen remixen. [20]
SAMPLERS
Bijzonder raar maar merkwaardig is de sampler door Next! (Belgisch) ontworpen voor gebruik op de DJ-scene. Deze DJ-sampler heeft 24 bit geluidskwaliteit in huis maar het plafond van het frequentiebereik is 10kHZ. (Is dit een nadeel? In welk verband?)
Deze DJS-24 is voorzien van 8 druktoetsen waaraan je samples toewijst (sampling via MIC –IN met microfoon of via LINE –IN via het afspelen van CD-tracks). Maximaal 4 samples kunnen tegelijk klinken. Je kan de start en stop van de sampleloop automatisch instellen (in jingle-modus). Je kan zelfs verschillende samples in een sequence bewaren en in een automatische lus (loop) afspelen. De grote draaiknop heeft een scratch-functie waarmee je digitaal het scratchen van echte vinylplaten kan imiteren. De DJS is de DJ op het lijf geschreven. Het softwareprogramma (PC) dat erbij hoort, laat toe om samples op computer te bewaren of verder te bewerken en om nieuwe samples in te laden.
Vele bekende DJs in onze
omgeving gebruikten tot voor kort de opvolger van de Next!
nl. de DJS-1
(van JB systems) die 32 samples
(4-polyfoon) kan herbergen in 24 bit kwaliteit weergeven. [21]
Wie een Phrase-sampler gebruikt, is genteresseerd om te spelen en te componeren met samplegebaseerde loops, phrases, grooves.
De 16 drukgevoelige pads van de drumcontroller bv. MPD16 (AKAI) kan maximaal 16 samples met de vingers tot leven brengen. Het principe van de pads heeft elektronische instrumentenfirmas zoals Roland resoluut op de weg gezet om een reeks kleine pads te voorzien waarmee je sinds de jaren tachtig MIDI-noten kan triggeren maar sinds eind jaren negentig ook samples aansturen [22]. Vroegste voorlopers zijn bv. de Drumkat. Voor muziekdidactische doeleinden erg geschikte drumpad uit de zeventiger jaren is de PAD5 (Roland) [23] die drumsounds triggert.
Helemaal passend in de DJ-wereld en jongerencultuur van dancemusic en styles is de MADPLAYER [24] dat een multifunctioneel instrument is voor de niet-klassieke muzikant (o.a. de DJ-wereld).
Het is letterlijk een handzaam toestelletje dat niks weegt, lekker in de twee handen omsloten ligt en erg gemakkelijk bespeeld kan worden terwijl je swingt op de songstyle die je zelf maakt zonder noten in te voeren of complexe arrangementen te bedenken, laat staan te schrijven. Verschillende muziekstijlen zijn ter beschikking: je speelt, varieert, kiest de drumfile, bass, riff en lead. Je kan je eigen stem of instrument verpakt in een hip effect in de sample binnen de MadPlayer genereren. Via de meegeleverde hoofdtelefoon met microfoon kan je eigen zang of andere klankuitingen desgewenst met een effect opnemen. De MadPlayer genereert volgens een ingenieus algoritmesysteem steeds nieuwe combinaties van muziekpartijen binnen een stijl of song. Je kan het resultaat oproepen en bewaren als song op het smartmedia kaartje in de MadPlayer. Je kan de structuur van de song (tot 8 tracks tegelijk) zelf bepalen. Met de headsetmicrofoon, met de ingebouwde FM-radio of via USB kan je samples opnemen en invoegen.
Er is ook een Madplayer - website waarop songs, styles en samples toegevoegd en afgehaald kunnen worden door de gebruiker. Stockeren en uitwisselen van interne data met de computerwereld (PC en Mac) is mogelijk via de USB-poort. Via de Madplayer verbonden met de computer (meegeleverde software) kan je songs in de Madplayer afspelen en horen op computer. Je kan zelfs via de MadPlayer digitaal rechtstreeks opnemen op de harddisk van de computer.
