| AURKIBIDEA
1. Zuberoako
berriak
|
ZUBEROAKO MAPA (55 ko) |
2001.eko uztailaren 6az geroztik, EUSKALDUNON EGUNKARIAk Zuberoako asteroko albisteak ematen ZITUEN. Albisteak Herri informazioa sail berrian agertzen ZIREN, Iparraldeko HERRIA astekariatik harturik eta Jean-Louis Davant zuberotar euskaltzainak zuberera normalizatuan idatzirik.
Zuberoako herriak lau kantonamendutan
banandurik dira:
|
Zuberoako herriak (141 ko) |
Hona hemen Euskaltzaindiak eman duen zuberotar herrien zerrenda:
Oraingoz ez dut "Investigación y
Ciencia" errebistan atzeman artikulu bat baizik emanen, osos jakingarria
iruditzen zaidalako. Europarren "euskal" jatorria aipatzen du ... erdaraz:
(208 kb) |
(278 kb) |
(274 kb) |
(268 kb) |
(283 kb) |
(259 kb) |
(233 kb) |
(227 kb) |
(249 kb) |
(239 kb) |
Zuberoako egungo egoeraz jakiteko, ARGIA aldizkarian argitaratu hainbat artikulutara bideratuko zaitut. Gehienak ondoko orrialdetik ibiliz atzemanen dituzu:
EKONOMIA ALORREAN:
(146 kb) |
LARRUN hilabetekariak
elkarrizketa bat egin zuen Zuberoako egoeraren inguruan. Hauek dira elkarrizketaren
atalak:
|
Hemen behean ale honen orrialde eskanerrizatuak
dituzu:
 |
 |
 |
 |
 |
 |
| (230 kb) | (207 kb) | (251 kb) | (199 kb) | (264 kb) | (229 kb) |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
| (263 kb) | (228 kb) | (260 kb) | (229 kb) | (276 kb) | (222 kb) |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
| (257 kb) | (234 kb) | (271 kb) | (248 kb) | (226 kb) | (225 kb) |
 |
 |
 |
 |
 |
|
| (228 kb) | (239 kb) | (258 kb) | (234 kb) | (257 kb) |
Bestela, bi artikulu argitaratuak izan dira 2002/02/10.eko egunkarian Zuberoako ekonomiarem inguruan:
| Jean-Baptiste COYOSen artikulua irakurri
berri dut eta jarraian emanen dut zubereraren egoera sozioliguistikoaren
argazki osoa azaltzen baitu, bereziki erabilpena eta irakaskuntza :
> Batua
eta zuberera : euskalki baten dinamika (263 kb)
Akitaniako argitalpen berezia egin berri dute, Euskal Herriko literatura eta irakaskuntza aipatzen duena. > Lettres d'Aquitaine (3,3 Mb) |
 |
5.
ZUBEROA EUSKAL DEPARTAMENDUAN:
| Oraingoz, Ipar Euskal Herriak ez du ezagupen
ofizialik, eta ondorioz ez egitura politikorik ere.
Departamendu handiago batean kokatua da (Pirinio Atlantikarrak, 1789.ean sorturik), Biarno okzitaniar lurraldearekin batera. Datuak eskuineko marrazkian (104 kb) agertzen dira. |
 |
Egungo bi buruko departamendu hori hiru arrondizamendutan banaturik da:
Jean-Louis Davant-ek zenbait artikulu argitaratu du Zuberoako bere auzoekilako hartu-emanen gainean:
Bi
artikulu ARGIA aldizkarian ere argitaratua izan da:
Erran zahar bat: "Manexetik, ez aire hunik, ez jente hunik" / "Manexetik, ez aide hunik, ez gizun hunik", erran nahi baita "Manexengatik, ez aire onik, ez jende edo gizon onik".
Ikus EUSKARA/ZUBERERA/ "Altzai-Altzabeheti-Zunharreta" elkarrizketa.
ARGIA aldizkarian, 1999/07/04.eko alean
hain zuzen, Okzitaniari buruzko artikulu oso bat atzeman nuen. Interesgarria
da jakitea hango hizkuntza egoera, Ipar Euskal Herriko auzoko naturala
dela-eta :
 |
 |
 |
 |
 |
 |
| (537 kb) | (595 kb) | (563 kb) | (535 kb) | (592 kb) | (589 kb) |
Urretxu-Zumarragan sortu elkarte honek
hainbat zuberotar jende eta elkarterekilako harremanak sendotu ditu.
Gutxienez elkarteak egin bi ekintza aipatuko
nituzke:
- Xiberoko Botza zuberotar irratiaren aldeko lana.Azken liburu hau gomendatzen diot Zuberoa zenbait orrialdetan ezagutu nahi duenari. Irakur Egunkaria argitaratu artikulua: Agur Zuberoa (2001) |
(76 kb) |
8. EUSKARAZKO IRRATIAK ETA TOKIKO KOMUNIKABIDEAK:
Iparraldeko hiru irratien frekuentzia nagusiak
emanen ditut:
| Xiberoko botza | 95.5 | Zuberoa |
| Irulegiko irratia | 91.8 | Nafarroa Beherea |
| Gure Irratia | 106.6 | Lapurdi |
| Zenbait emankizun elkarlean egiten dute. Horretarako, Euskal Irratiak elkartea osatu dute. |  |
| Radio France frantziar irratiak egitasmo bat burutu nahi omen du: Barnealderako euskarazko emankizunak egitea. Oraingoz ez da eperik, eta ez da oraino erabaki noraino helduko den : Iparralde osoraino ala bakarrik Nafarroa eta Zuberoraino? |  |
ARGIA aldizkariaren bi artikuluk Zuberoako tokiko komunikabideak aipatzen dituzte:
Zuberoako sindikatua egitura zaharra da, frantziar iraultza baino lehen sorturik. Zuberotar herriak oro bere barnean hartzen ditu.
Zuberoako herrien erkidegoa erakunde berria da, eta ez ditu zuberotar herri guztiak biltzen. Jean-Louis Davantek zenbait argibide eman du HERRIA aldizkarian:
Biak ongi bereizi behar dira, bi antzerki mota baitira. Maskarada komedia da, ihauterikoa. Pastorala, aldiz, trajeria da, udakoa.
10.1. PASTORALAK:
2001.ean bi pastorala aurkeztu zuten:
XIBEROKO MAKIA |
2001.eko pastoralak (45 kb) |
Ohar gisa, ez da batere ohikoa ber udan
bi pastoralaren egitea. Zenbaiten ustez, batak besteari itzala egin diezaioke,
baina aldi berean zuberotar udari ikuskizun gehiago eskainzten dio.
2002.ean Niko Etxartek egin
pastorala Altzürükün emanik izan da :
ÜRRÜTI JAUREGIKO PEIROT |
 |
Niko Etxart |
|
2003. urteko pastorala Idauze-Mendik emanik izanen da. Izena : RAMUNTXO |
Egunak : Uztailaren 27.an : 3 orenak eta erditan |
2004. urteko pastorala MAULEK emanen du, egun horietan:
Artikulu labur bat ARGIA aldizkarian
argitaratua izan da pastoralen gainean:
10.2. MASKARADAK:
2002.ean bi herrik maskarada bat antolatu
zuten : Eskiula eta Gamere-Zihiga. Hona hemen emanaldien egutegia:
| ESKIULAKOAK | GAMERE-ZIHIGAKOAK | |
| Urtarrilaren 13an
Urtarrilaren 20an Urtarrilaren 27an Otsailaren 3an Otsailaren 10an Otsailaren 17an Otsailaren 24an Martxoaren 3an Martxoaren 10an Martxoaren 17an Martxoaren 23an Martxoaren 24an Martxoaren 31an Apirilaren 7an Apirilaren 14an |
Eskiulan
Ez da emanaldirik. Donaixtin Irurin Garindainen Muskildin Montorin Atharratzen Ez da emanaldirik. Larrainen Gotainen Ez da emanaldirik. Barkoxen Lakarrin Ez da emanaldirik. |
Gamere-Zihigan
Urdiñarben Ligin Barkoxen Altzain Atharratzen Arrokiagan Altzürükün Larrainen (?) Ez da emanaldirik. Ez da emanaldirik. Zalgizen Idauzen Santa Grazin Sohütan |
Zoritxarrez, 2004. urterako ez dut maskaradaren
programa eskuratu.
Jakin badakigu euskal letrak Iparraldean sortu zirela. Baxenafarroako Bernard d'Etxepare euskaraz idazteko lehena izan bazen ere (1545, Linguae Vasconum Primitiae), Arnaud Oihenart zuberotarrak bere euskarazko idatziak argitaratu zituen mende bat beranduago (1657, Atsotitzak eta Gaztaroa neurtitzetan).
Lezoko Joseba Aurkenerena Barandiaranek Jean-Louis Davantek eman Zuberoako literaturaren inguruko hitzaldi batean parte hartu zuen 1995. urtean, eta horren ondoren artikulu bat argitaratu.
Oso artikulu jakingarria deritzodanez, bere edukia ondoko Word fitxeroan ematen dut, bai eta Josebari nire eskerrak ere:
> Zuberoako literatura (668 ko).
| Bestela, Jean-Louis Davantek argitaratu
berri du XX. mendeko zuberotar idazleei buruzko liburu bat, "Zuberoako
idazle zenduak" izenekoa (Elkarlanean, 2001).
Azalpenak batuaz emanik dira, eta idatziak zubereraz. Aitzin solasean, Davantek Txomin Peillenen liburua aipatzen du: "Zuberoako itzal-argiak" (Elkar, 1988). XV., XVI. eta XVII. mendeetako idazleei buruz. Oraingoz, ez da deusere argitaratu XVIII. eta XIX. mendeen inguruan. |
(151 kb) |
12. ZUBEROTAR EZAGUNAK: antzinekoak eta egungoak
Jakina, zerranda luzea da... (!) Txantxak eta graziak aparte, nahiz eta Zuberoa herrialde ttipia den, badu aski jende ezagunik.
Deskribapen gehienak HARLUXET Hiztegi Entziklopedikotik hartu ditut.
Bernard GOIENETXE "MATALAS" : apaiza (Mithikile, ? - Lextarre 1661). Bordelen ikasketak egin eta erretore egon zen jaioterrian; hizlari onaren fama zuen. Frantziako erregeak herri-lurrak salgai jarri zituen ediktu bat egin zuen (1639), Zuberoako foruen aurkakoa zen baina, eta Iruriko kondeak erosi zituen. Horren eta zerga-gehiegikeriaren aurka altxatu ziren laborari zuberotarrak, Matalas buru zutela (1661-VI). Mauleko gaztelua setiatu zuten, baina Oloroeko apezpikuak, Arnaud-François Maitiak, Matalasekin hitz egin eta altxatuak hiriburutik irten zitezen lortu zuen. Hiru bat hilabetez altxatuak nagusi izan ziren Zuberoan, bertako nobleek armada ekartzea lortu zuten arte. Milaka laborarik egin zieten aurre Sohüta inguruan errege-tropei, baina hauek Matalas preso hartu zuten (X-3) eta Maulera eraman (1661); epaitu, heriotza-zigorra ezarri eta Lextarren lepoa moztu zioten (X-8). Burua Mauleko gazteluan eseki zuten gauean eta bertan egon zen herritarrek kendu arte.
Arnaud OIHENART : politikaria, historialaria eta abokatu (Maule, 1592 - Donapaleu, 1667). Higanotek zituzten eskubideengatik protestatzeko Mauleko hiritarrek diputatu hautatu zuten (1618). Silbieteko sindiko izan zen (1623-1627). Nafarroako kantzelariordearen alargunarekin ezkonduta Nafarroako noblezian sartu zen. Nafarroako (Nafarroa Behereko) Parlamentuko abokatu eta Agramonteko etxearen intendente izan zen. Azken hogei urteak historia ikertzen, auziak konpontzen eta auzi horietaz idazten eman zituen: Baigorri, Erroibar, Luzaide eta Baztanen arteko muga-arazoak konpondu zituen (1660) eta Baionako apezpikuaren eta Orreagako priorearen arteko ondasun-banaketa erabaki zuen (1665). Euskal Herriko historiaz eginiko lanak ditu garrantzitsuenak: Notitia Utriusque Vasconiae, tum Ibericae, tum Aquitanicae (1638). Bertan Euskal Herriko historia Erdi Arora arte kontatu zuen, ez espainol ez frantses ikuspuntutik, Euskal Herrikotik baizik. Liburu honetan, "De silabarum quantitate" artikuluan, ordura arteko bertsogintzaren moldeal hautsi eta bertsogintza kultu eta berri proposatu zuen. Halaber, Oihenarten gastaroa neurhitzean (1657) eta L'art poétique basque (1665) liburuetan bertsogintza landuaren arauak deskribatu zituen italiera, gaztelania eta batik bat Erdi Aroko latinaren errima eta neurriak eredutzat harturik. Bertsogintza aberastu nahi izan zuen, bai forma aldetik bai eta gai aldetik ere. Oihenart eskolatua eta ikasia zen; lehen euskal idazle zuberotarra izateaz batera, apaiz ez zen lehen kritikari, historialari eta idazlea da. Euskal Herriko historiari buruzko bilduma egiten ari zela hil zen; bildutako dokumentu eta oharrekin 20.000 orrialde osatu zituen, baina gehienak desagertu egin dira. Les proverbes basques (1657) obran, atsotitz-bilduma egin eta euskaraz poesiak idazteko erabilitako eta berak proposatutako ortografi sistemaren berri eman zuen.
Pierre TOPET "ETXAHUN" : bertsolaria (Barkoxe, 1786-1862). Familiako giro txarrak eraginda, izaera bortitz eta arriskutsuko pertsona bilakatu zen. Amodiozko krimen batengatik epaitu eta kartzelaratua izan zen. Bere etxe eta herritik desterratu egin zuten; Santiago eta Erroman ibili zen bere zoritxarra kantatuz. Euskal Herrira itzuli eta Santa Grazin artzain egon zen. Ez zuen inoiz bere lana argitaratu; bere bertsoak ahozko tradizioari esker gorde dira, idatzitako koadernoak sendikoek erre egin baitzituzten. Bi eratako berstoak idatzi zituen: satirak eta elegiak. Satirak gazte denborako lana izan ziren, Oi laborari gaxua. Elegietan, herriko giroa azaldu zuen: Ahaide delicious huntan, Bi bertset dolorusik, Mündian malerusik, Gaztalondoko neskatillak, Sarrantzeko pastorala, Hiltzerako kantoriak. Bertsolari izateaz gain, poeta ere bazen eta bere bizi zorigabearen emaitza ziren olerkiak idatzi zituen.
PANDEIA elkarteko Juan Luis Fernández Gutiérrez-i eskertzen diot Pierre Topet Etxahunen bertsoak fitxero batean igortzea. Idazkera Etxahunena da, hau da, frantses hizkuntzarena:> Pierre Topet Etxahunen bertsoak (98 ko)
Agosti XAHO : idazle, kazetari
eta hizkuntzalari (Atharratze, 1810 - Baiona, 1858). Ekialdeko hizkuntzak
ikasi zituen, eta erromantikoen aroa bizi izan zuen. Liburu oso ospetsu
eta polimikoak idatzi zituen euskaraz zein frantsesez: Azti-beguia
(1834), Voyage en Navarre pendant l'insurréction des basques
(1830-1835); a. Abbadiarekin Etudes grammaticales sur la langue euskarienne
(1836),
Histoire primitive des euskariens-Basques (1847), Lelo
ou la Navarre il y a 500 ans (1848). Baionan Ariel egunkari
errepublikarra sortu zuen eta 1848ko altxamenduko buru izan zen; bere egunkariari
Le
Républicain de Vasconie ipini zion izena. Departamenduko
Kontseilu Nagusiko kidea izan zen (1849-1851). Euskal Herri osoan zabaldu
zen berak sorturiko "Aitor" mito historiko-politikoa. Kantutegi bat eta
lau hizkuntzatako (euskara, frantsesa, gaztelania eta latina) hiztegia
utzi zituen.
Emmanuel INTXAUSPE : apaiza eta idazle (Zünharre, 1815 - Omize-gañia, 1902). Baionako apaizgaitegian apaiztu eta San Leon ospitale zibileko kaperaua izan zen 1842-1864 bitartean; orduan idatzi zuen Jinkoak giçonareki eguin pactoac deboziozko liburua (1851). Bonaparte printzeak eskatuta San Mateoren ebanjelioaren zubererazko itzulpena (1856) eta Iturriagaren Elkarrizketak prestatu zituen (1857). Ondoren Le verbe basque bere lan nagusia, eta Apokalipsiaren zubererazko itzulpenak prestatu zituen. Baionako apezpikuaren idazkari nagusia izaki, Vatikanoko kontziliora lagundi zion (1869). Ohorezko bikario nagusi eta Baionako karmeldarren komentuko nagusia izan zen. Idazle oparoa izan zen; Axularren Gero berrargitaratu zuen eta Le Peuple Basque (1893), Maria Birjinaren hilabetia (1894), kantika santiak (1897) lanak idatzi.
Louis GEZE : apaiz eta idazlea.
Madeleine JAUREGIBERRI : idazle eta euskaltzale (Aloze, 1884 - Ziboze, 1977). Herria, Gure Herria, Basque Eclair, Miroir de la Soule eta Sud-Ouest aldizkarietan euskararen aldeko artikuluak idatzi zituen. Ipar Euskal Herriko "Begiraleak" euskal emakume nazionalisten taldeko lehendakaria (1933-1934) eta Aintzina talde abertzaleko kidea izan zen. Bestalde, Ipar Euskal Herriko eskoletan euskararen irakaskuntza bideratzeko ikasbidea prestatu zuen. Mirakuilu bat, Zikoitza eta Euskaldun jantziak antzerkiak idatzi zituen. Euskaltzain urgazle eta 1975az geroztik euskaltzain ohorezkoa izan zen.
Jean LARRASKET "ABADEA": idazle eta apaiza (Eskiula, 1885-1953). Biarnon jaioa. Euskal fonetikaren eta zubereraren azteketa linguistikoak egin eta, batik bat, RIEVen argitaratu zituen (1927-1939). Beste hainbat lanen artean aipagarria da Pierre Lhanderekin batera eginiko Le poète Pierre Topet dit Etchahunet ses oeuvres lana (1946). 1928az gero euskaltzain urgazlea izan zen.
Jon MIRANDE AIPHASORHO : idazlea, jaiotzez paristarra (Paris, 1925-1972). Andima Ibiñagabeitiarekin ikasi zuen euskaraz eta hamabost hizkuntza ezagutzen zituen. Kultura handiko gizona zen, hizkuntzalaritza, literatura, filosofia eta eta zuzenbidean aditua. Miarritzeko Euskal Biltzarrean ezagutu zituen Hego Euskal Herriko hainbat euskal idazle eta euskaltzale (1948), batez ere gerraurrekoak. Eusko Ikaskuntzako idazkaria (1974?) eta Euzko Gogoa, Egan eta Gernika aldizkarietako kolaboratzailea izan zen. Txomin Peillenekin kritika ironiko zorrotza nagusi zuen Igela aldizkaria sortu zuen bere lanak zentsurarik gabe argitaratu ahal izateko (1960). Euskal literaturan ohizko zen prosa eta poesiatik urrun ibili zen; estilo beltza eta pertsonaia madarikatuak hartu zituen oinarri. Antiklerikala eta patriotismoaren barruan "euskaldun-fededun"-aren kontrakoa, heterodoxian mugitu zen, garaiko hainbat tabu, sexualak barne, hautsi nahirik. Itzulpenak, poesiak (Orhoituz, 1976?), ipuinak eta nobela (Haur besoetakoa, 1970) egin zituen. Bere ideologiak polemika ugari piztu zuen arren, bere marjinalitateak eta literatura guztiekiko zabaltasunak eragin handia utzi zien ondorengo belaunaldiei. Depresioak jota, bere buruaz beste egin zuen.
Junes CASENAVE-HARIGILE : pastoralgile eta idazlea (Santa-Grazi, 1924). Hizkuntza klasikoko irakasle, Donapaleuko etxekopar eskolako buru, maisuen heziketa iraunkorreko arduradun eta pedagogi aholkularia izan da. Santa Grazi (1976), Ibañeta (1978), Pette Basabürü (1982), Zumalakarregi (1989), Santa Kruz (1992), Agota (1992) eta San Mixel Garikoitz (1994) pastoralak egin eta zuzendu ditu. Bestelako lanak ere egin ditu: Egün oroetako irakurgeiak (1986), Bibliako testuen itzulpena, Ximun Gimon-Zetegiet hagiografia (1991), Amikuze saiakera (1983), Altzaiko Herensügea ipuina, Euskara-Frantsesa eta Frantsesa-Euskara hiztegiak. Euskaltzaindiaren Toribio Alzaga antzerti saria irabazi zuen 1980an eta 1992an. Euskaltzain urgazlea da 1982az geroztik.
Jean-Louis DAVANT : idazle eta politikaria (Ürrüstoi-Larrabile, 1935). Nekazaritza-injenerutzan doktore eta agronomi irakaslea da Hazparnen. "Enbata" mugimenduaren (1964) eta EHAS alderdi politikoaren sortzaile eta bultzatzaileetarikoa izan zen (1975). Politika, historia eta gizarte-gaiei buruzko artikulu ugari argitara eman ditu. Histoire du peuple Basque (1977), Nekazari euskalduna, Aberri eta klase burruka euskal mugimenduan (1977) eta Iparraren bila liburuak idatzi ditu. Poesia (Ihesi, 1990) eta pastoral bat (Abadia Urrustoi, 1986) ere egin ditu. Euskaltzain oso da, G. Epherrek utzitako aulkian (1975)
Pier Paul BERZAITZ : pastoralgile
eta kantaria (Muskildi, 1951). Allande
Oihenart (1985) pastoraleko sujeta eta Harizpe mariskala (1991)
pastoralaren egilea eta sujeta izan zen; 1994an, Junes Casenaves-Harigileren
San
Mixel Garikoitz pastoraleko doinu eta kantuak prestatu eta aktoreei
irakasteaz arduratu zen. Euskal kantuak bilduz diskoak atera eta jaialditan
parte hartu ohi du.
